Çavuşesku’dan AB’ye Romanya: Büyüme, Göç ve Büyük Eşitsizlik

Herkese merhaba, ülke ekonomileri serimizde Romanya’nın ikinci ve son bölümündeyiz. İlk bölümde 20. yüzyılın başından 1989 devrimine kadar olan dönemi anlattık. Avrupa’nın tahıl ambarından Çavuşesku’nun karanlığına uzanan o trajik hikayeyi konuştuk. Bugün ise 1989 sonrasını ele alacağız. Bu bölüm belki ilkinden bile daha ilginç çünkü Romanya’nın geçiş hikayesi diğer Doğu Avrupa ülkelerinden çok farklı. Polonya, Çekya, Macaristan hızla dönüşürken Romanya geride kaldı, tökezledi, düştü ama sonunda ayağa kalktı ve bugün Avrupa’nın sürpriz yıldızlarından biri haline geldi. Avrupa’nın geciken öğrencisinden sürpriz yıldızına uzanan bu hikayeyi sade ve net biçimde anlatacağız. 1989 Aralık’ında Çavuşesku devrildi ve idam edildi. Ama devrim bir anda her şeyi değiştirmedi. Romanya diğer Doğu Avrupa ülkelerinden çok farklı bir geçiş süreci yaşadı ve bunun temel nedeni devrimin niteliğiydi. Polonya’da Dayanışma sendikası yıllardır örgütlenmişti, Çekoslovakya’da Václav Havel gibi muhalefet figürleri vardı, Macaristan’da reform komünistleri sistemi içeriden dönüştürmeye başlamıştı. Romanya’da ise Çavuşesku’nun baskı rejimi o kadar ağırdı ki organize bir muhalefet oluşamamıştı. Devrim ani ve kaotik oldu. Ve iktidarı devralan Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin başındaki Ion Iliescu eski komünist sistemin içinden gelen bir isimdi. Iliescu Çavuşesku’nun partisinde yükselmiş ama sonradan gözden düşmüş bir figürdü. Yani Romanya’da devrim oldu ama devrimin meyvelerini toplayan kadro büyük ölçüde eski rejimin insanlarıydı. Bu durum Romanya’nın geçiş sürecini en başından zehirledi. Iliescu’nun ilk dönemi 1990-1996 arası Romanya’nın en karanlık geçiş yıllarıydı. Siyasi olarak yarı demokratik, ekonomik olarak yarı reformcu bir dönemdi. Diğer Doğu Avrupa ülkeleri şok terapi uygulayıp hızla piyasa ekonomisine geçerken Romanya reform yapıyormuş gibi yapıp aslında eski yapıları korumaya çalıştı. Özelleştirmeler geciktirildi, devlet işletmeleri verimsiz biçimde çalışmaya devam etti, fiyat kontrolleri kısmen sürdürüldü. Bu arada enflasyon fırladı. 1991’de enflasyon yüzde 170’i aştı, 1993’te yüzde 256’ya çıktı. Halkın tasarrufları eridi, yaşam standardı sert biçimde düştü. Sanayi üretimi çöktü çünkü Çavuşesku döneminde kurulan fabrikalar Sovyet bloğuna üretim yapıyordu ve o pazar bir gecede yok olmuştu. Artık ne Sovyet tarzı planlı ekonomi vardı ne de düzgün işleyen bir piyasa ekonomisi. Romanya ikisinin arasında, bir tür ekonomik limbo’da sıkışıp kalmıştı. Bu dönemin en travmatik olayları “mineriadalar” yani madenci akınlarıydı. 1990’da Bükreş’te hükümeti protesto eden öğrenciler ve muhalefet grupları meydanları doldurunca Iliescu Jiu Vadisi’ndeki maden işçilerini Bükreş’e çağırdı. Binlerce madenci trenlerle başkente geldi ve protestocuları, aydınları, öğrencileri dövdü. Üniversite binaları basıldı, muhalefet partilerinin merkezleri tahrip edildi, yüzlerce kişi yaralandı, en az altı kişi öldü. Bu olay birden fazla kez tekrarlandı ve Romanya’nın demokratik geçişine kalıcı bir leke sürdü. Avrupa Romanya’ya şüpheyle bakmaya başladı ve bu şüphe yıllarca sürdü. 1996’da nihayet seçimle iktidar değişikliği yaşandı ve Emil Constantinescu başkan oldu. Bu dönemde reformlar hızlandırılmaya çalışıldı ama çok geç kalınmıştı ve siyasi istikrarsızlık devam ediyordu. Koalisyon hükümetleri parçalıydı, reform iradesi dağınıktı. Enflasyon hâlâ çok yüksekti, 1997’de yüzde 155’e ulaştı. Özelleştirmeler başladı ama süreç yolsuzluklarla gölgelendi. Devlet varlıkları rejime yakın iş insanlarına düşük fiyatlarla satıldı, Romanya’da oligarşik bir yapı oluşmaya başladı. 1998-1999’da Romanya ciddi bir ekonomik krizle karşılaştı, GSYH daraldı, işsizlik arttı ve toplumsal hoşnutsuzluk büyüdü. 2000 seçimlerinde Iliescu yeniden iktidara geldi çünkü halk reform döneminin sancılarından bıkmıştı. Ama 2000’ler Romanya için gerçek dönüm noktası oldu ve bunun en büyük nedeni Avrupa Birliği üyelik süreciydi. AB, Romanya için dışarıdan dayatılan bir reform motoru işlevi gördü. Üyelik müzakereleri çerçevesinde Romanya’nın yasal düzenlemelerini, kurumsal yapısını, ekonomik politikalarını ve yargı sistemini AB standartlarına uyumlu hale getirmesi gerekiyordu. Bu süreç her ne kadar sancılı ve eksik olsa da Romanya’yı tarihinde ilk kez sistematik bir reform programına zorladı. Makroekonomik istikrar sağlanmaya başladı, enflasyon kademeli olarak düşürüldü, özelleştirmeler hızlandırıldı, bankacılık sektörü yabancı sermayeye açıldı ve Romen bankalarının büyük çoğunluğu Avusturya, İtalya ve Fransız bankalarının eline geçti. Doğrudan yabancı yatırım arttı, özellikle otomotiv sektöründe büyük yatırımlar geldi. Renault 1999’da Dacia’yı satın almıştı ve Logan modeliyle büyük bir başarı yakaladı. Ford da 2008’de Craiova’daki fabrikayı devraldı. Romanya ucuz ama nitelikli iş gücü, düşük vergi oranları ve AB’ye yakın coğrafyasıyla yatırımcıları çekmeye başladı. 1 Ocak 2007’de Romanya, Bulgaristan ile birlikte Avrupa Birliği’ne katıldı. Bu tarihsel bir andı. Çavuşesku’nun karanlığından çıkan ülke, sadece 17 yıl sonra Avrupa’nın en prestijli kurumsal yapısının parçası oluyordu. Ancak AB üyeliği tam bir güven oyu değildi. Avrupa Komisyonu Romanya ve Bulgaristan için benzersiz bir denetim mekanizması kurdu. MCV yani İşbirliği ve Doğrulama Mekanizması adı verilen bu sistem, yargı reformu ve yolsuzlukla mücadele alanlarında ilerlemeyi izlemek için oluşturuldu. Başka hiçbir AB üyesi ülkeye böyle bir mekanizma uygulanmamıştı. Bu durum Romanya’nın AB içinde ikinci sınıf üye muamelesi gördüğü eleştirilerine yol açtı ama aynı zamanda yolsuzlukla mücadele konusundaki yetersizliklerin de bir göstergesiydi. DNA yani Ulusal Yolsuzlukla Mücadele Müdürlüğü bu dönemde çok aktif çalıştı, yüzlerce politikacı, iş insanı ve kamu görevlisi hakkında soruşturma açtı ve mahkumiyet kararları çıkardı. MCV ancak 2023’te resmen sona erdirildi, yani Romanya 16 yıl boyunca bu denetim altında kaldı. 2008 küresel finans krizi Romanya’yı çok sert vurdu. Kriz öncesi yıllarda Romanya yüzde 7-8 gibi çok yüksek büyüme oranları yakalamıştı ama bu büyüme büyük ölçüde dış borçlanma, tüketici kredileri ve gayrimenkul balonuyla finanse ediliyordu. Özellikle yabancı bankaların Romanya’daki şubeleri aracılığıyla verilen döviz cinsi konut kredileri büyük bir kırılganlık yaratmıştı. Kriz patladığında sermaye hızla ülkeden çıktı, leu sert değer kaybetti, gayrimenkul fiyatları çöktü ve ekonomi 2009’da yüzde 5,5 daraldı. Romanya IMF, AB ve Dünya Bankası’ndan toplam 20 milyar euroluk bir kurtarma paketi almak zorunda kaldı. Bu paket ağır koşullar içeriyordu: kamu çalışanlarının maaşları yüzde 25 kesildi, KDV yüzde 19’dan yüzde 24’e çıkarıldı, emekli maaşları donduruldu. Halk yine bedel ödedi. Ironik olan şu ki Çavuşesku döneminde borcu sıfırlamak için halk açlığa mahkum edilmişti, şimdi de borcu ödemek için halk kemer sıkıyordu. Romanya’nın ekonomik tarihinde halkın bedel ödemesi neredeyse kronik bir tema. Ancak 2010’ların ortasından itibaren Romanya gerçek bir toparlanma hikayesi yazmaya başladı ve bu hikayenin en şaşırtıcı bölümü teknoloji sektöründeki patlama oldu. Romanya bugün Avrupa’nın en büyük bilgi teknolojileri ve yazılım ihracat merkezlerinden biri haline geldi. Bu dönüşümün kökleri aslında Çavuşesku dönemine kadar uzanıyor. Çavuşesku 1980’lerde matematik ve bilgisayar eğitimine büyük önem vermişti, bu alanlarda güçlü bir okul geleneği oluşmuştu. Devrim sonrasında bu insan sermayesi korundu ve 2000’lerde küresel outsourcing dalgasıyla buluştu. Romanya’nın avantajları belliydi: güçlü matematik ve mühendislik eğitimi geleneği, Avrupa dilleriyle yüksek düzeyde uyumluluk çünkü Romence bir Roman dili olarak Fransızca ve İtalyanca ile akraba, Batı Avrupa’ya yakın zaman dilimi, düşük işgücü maliyetleri ve 2001’den itibaren IT çalışanlarına uygulanan gelir vergisi muafiyeti. Cluj-Napoca şehri bu dönüşümün simgesi haline geldi. Erdel bölgesindeki bu üniversite şehri Avrupa’nın yükselen teknoloji merkezlerinden birine dönüştü. Yüzlerce yazılım şirketi, başlangıç girişimi ve uluslararası teknoloji firmalarının Ar-Ge merkezleri burada kümelendi. UiPath bu hikayenin en parlak örneği. Cluj-Napoca’da kurulan bu robotik süreç otomasyonu şirketi 2021’de New York borsasında halka arz edildiğinde değerlemesi 35 milyar doları aştı. Bir Romen girişiminin bu ölçeğe ulaşması ülke için büyük bir ilham kaynağı oldu. Bükreş de teknoloji sektöründe çok güçlü, özellikle fintech, siber güvenlik ve oyun geliştirme alanlarında. Romanya’nın IT sektörü bugün ülke GSYH’sinin yaklaşık yüzde 7’sini oluşturuyor ve en hızlı büyüyen sektör konumunda. Ancak Romanya’nın başarı hikayesinin altında çok ciddi yapısal sorunlar da var ve bunların başında beyin göçü geliyor. Romanya’nın nüfusu 1990’da yaklaşık 23 milyondu, bugün 19 milyonun altına düştü. Yani ülke son 35 yılda nüfusunun yaklaşık beşte birini kaybetti. Bu kayıp hem düşük doğum oranlarından hem de büyük ölçüde göçten kaynaklanıyor. AB üyeliğinin ardından milyonlarca Romen Batı Avrupa’ya göç etti. İtalya, İspanya, Almanya, İngiltere ve Fransa’da büyük Romen diaspora toplulukları oluştu. Sadece İtalya’da 1 milyonun üzerinde Romen yaşıyor. Göç edenlerin büyük kısmı genç ve eğitimli nüfus. Bu durum Romanya’da ciddi iş gücü açığı yaratıyor. Sağlık sektöründe doktor ve hemşire eksikliği kronik bir sorun. İnşaat sektöründe işçi bulunamıyor. Kırsal bölgelerde yaşlanan nüfus üretkenliği düşürüyor. Péter Magyar’ın dünkü Macaristan seçim zaferinde de bu temaya değindiğini hatırlayın, 800 bin Macar’ın yurt dışına gittiğini söyledi ve eve dönün çağrısı yaptı. Romanya’da bu rakam çok daha büyük. Bu beyin göçü sorunu Doğu Avrupa’nın ortak sorunu ama Romanya en ağır etkilenen ülkelerden biri. Romanya’nın bir diğer kronik sorunu bölgesel eşitsizlik. Bükreş ve Erdel bölgesi ekonomik olarak dinamik, küresel ekonomiyle entegre ve görece refah düzeyi yüksek. Ama ülkenin güneyi ve kuzeydoğusu hâlâ Avrupa’nın en yoksul bölgeleri arasında. Moldova bölgesi, yani ülkenin kuzeydoğusu, AB’nin en düşük gelir düzeyine sahip bölgelerinden biri. Aynı ülke içinde Bükreş’te kişi başına gelir AB ortalamasının üzerindeyken, kuzeydoğuda AB ortalamasının dörtte biri bile değil. Bu uçurum toplumsal gerilim yaratıyor ve popülist siyasi hareketlerin beslendiği bir zemin oluşturuyor. 2024 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aşırı sağ adayın yükselişi bu gerilimlerin bir yansımasıydı. Altyapı da hâlâ büyük bir sorun. Romanya AB’nin en düşük otoyol yoğunluğuna sahip ülkelerinden biri. Demiryolları bakımsız ve yavaş. Bükreş’ten Erdel’e otoyolla gitmek hâlâ tam anlamıyla mümkün değil, yolculuk saatler sürüyor. Bu altyapı eksikliği yatırımları da engelliyor çünkü lojistik maliyetleri yüksek kalıyor. AB fonları altyapı yatırımları için büyük kaynaklar sunuyor ama Romanya bu fonları kullanma kapasitesinde de sorunlar yaşıyor. Bürokratik yavaşlık, proje hazırlama kapasitesi eksikliği ve yolsuzluk endişeleri fon kullanım oranlarını düşürüyor. Schengen meselesi de Romanya için uzun ve onur kırıcı bir süreç oldu. Romanya 2007’de AB’ye katıldı ve teknik kriterleri karşılamasına rağmen Schengen bölgesine tam üyeliği yıllarca bloke edildi. Hollanda ve Avusturya başta olmak üzere bazı üye ülkeler göç endişeleriyle Romanya’nın katılımını veto etti. Bu durum Romanya’da büyük bir hayal kırıklığı ve ikinci sınıf üyelik hissi yarattı. Ancak 2024’te kısmen hava ve deniz sınırlarında Schengen’e dahil olundu, kara sınırları için süreç devam ediyor. Bu mesele Romanya-AB ilişkilerinde hâlâ hassas bir konu. Jeopolitik açıdan Romanya son yıllarda stratejik önemini çok artırdı. NATO’nun doğu kanadında kritik bir konumda. Karadeniz’e kıyısı olan Romanya, Ukrayna savaşının başlamasıyla birlikte Batı ittifakının en önemli ileri karakollarından biri haline geldi. Deveselu’daki NATO füze savunma kalkanı, Mihail Kogălniceanu hava üssünün genişletilmesi ve artan askeri harcamalar Romanya’yı güvenlik açısından merkezi bir konuma taşıdı. Bu durum hem siyasi prestij sağlıyor hem de savunma sanayi yatırımlarını çekiyor. Enerji alanında Romanya’nın hikayesi çok ilginç bir dönüşüm geçiriyor. Hatırlayın, ilk bölümde Romanya’nın bir zamanlar Avrupa’nın en büyük petrol üreticisi olduğunu anlattık. Ploiești rafinerileri bir dönem kıtanın enerji merkezi gibiydi. Bugün Romanya’nın petrol üretimi çok düşmüş durumda ama ülke yeni enerji kaynaklarıyla gündeme geliyor. Karadeniz’deki Neptun Deep doğalgaz sahası Avrupa’nın en büyük keşiflerinden biri ve OMV Petrom ile Romgaz ortaklığıyla geliştiriliyor. Bu proje Romanya’yı net enerji ihracatçısı konumuna getirebilir ve Avrupa’nın Rus gazına bağımlılığını azaltmada rol oynayabilir. Özellikle İran savaşının enerji piyasalarını allak bullak ettiği şu dönemde bu projenin stratejik değeri çok arttı. Ayrıca Romanya Cernavoda’daki nükleer santralini genişletme planları yapıyor, Kanada teknolojisi CANDU reaktörleriyle ek üniteler inşa edilecek. Yenilenebilir enerjide de özellikle rüzgar enerjisinde Romanya önemli bir potansiyele sahip ve Dobruca bölgesindeki rüzgar çiftlikleri Avrupa’nın en büyükleri arasında. Mali disiplin konusunda ise Romanya son yıllarda zorlanıyor. Bütçe açığı AB’nin yüzde 3 kuralının sürekli üzerinde seyrediyor, 2024’te yüzde 8’e yaklaştığı tahmin ediliyor. Kamu borcu GSYH’nin yaklaşık yüzde 50’si seviyesinde, bu AB standartlarında çok yüksek değil ama hızla artıyor. Emekli maaşları ve kamu çalışanı maaşlarındaki artışlar bütçe üzerinde baskı oluşturuyor. AB ve IMF bütçe konsolidasyonu çağrısında bulunuyor ama popülist siyasi baskılar harcama kesintilerini zorlaştırıyor. Euro’ya geçiş de sürekli ertelenen bir hedef. Romanya resmi olarak euro’yu benimsemeyi taahhüt etti ama Maastricht kriterlerini, özellikle enflasyon ve bütçe açığı kriterlerini karşılayamıyor. Euro’ya geçiş tarihi birkaç kez ileri atıldı ve şu an gerçekçi bir takvim yok. Bugünkü Romanya’ya baktığımızda çelişkilerle dolu bir tablo görüyoruz. Bir tarafta dinamik bir teknoloji sektörü, güçlü otomotiv sanayii, Avrupa’nın en hızlı büyüyen ekonomilerinden biri olma potansiyeli, stratejik enerji kaynakları ve NATO içinde artan jeopolitik önem var. Diğer tarafta kronik beyin göçü, derin bölgesel eşitsizlikler, yetersiz altyapı, bütçe disiplinsizliği, yolsuzluk mirası ve popülist siyasi eğilimler var. Romanya’nın kişi başına geliri satın alma gücü paritesiyle AB ortalamasının yaklaşık yüzde 77’si seviyesinde, bu 2007’deki AB üyeliği dönemindeki yüzde 42’den çok ciddi bir sıçrama. Yani yakınsama gerçekleşiyor ama hâlâ kapatılacak mesafe var. İki bölümlük Romanya serimizi toparlayacak olursak, bu ülkenin hikayesi bize çok önemli dersler veriyor. Birincisi, doğal kaynak zenginliği kurumsal kalite olmadan anlamsız. Romanya’nın petrolü ve verimli tarım toprakları ona refah getirmedi çünkü kurumlar zayıftı, gelir dağılımı adaletsizdi ve kaynaklar halka değil elitlere aktı. İkincisi, geçiş ekonomilerinde reform zamanlaması ve kararlılığı kritik. Polonya ve Çekya hızlı reform yaptı ve erken toparlandı, Romanya gecikti ve çok daha yüksek bedel ödedi. Üçüncüsü, dış çıpalar yani AB üyeliği gibi süreçler reform iradesini güçlendirmede çok etkili olabiliyor ama kalıcı başarı için iç dinamiklerin de bunu desteklemesi gerekiyor. Dördüncüsü, beyin göçü gelişmekte olan ülkelerin en sinsi tehdidi. Romanya nüfusunun beşte birini kaybetti ve bu kayıp kolayca telafi edilmiyor. Beşincisi ve belki en önemlisi, hiçbir ülkenin kaderi önceden yazılmış değil. Çavuşesku’nun karanlığından çıkan bir ülke bugün Avrupa’nın en dinamik teknoloji ekosistemlerinden birini yaratabiliyorsa, doğru politikalarla her şeyin mümkün olduğunu gösteriyor. Romanya hikayesi devam ediyor. Karadeniz gazı, nükleer enerji yatırımları, teknoloji sektörünün büyümesi, AB fonlarının kullanımı ve jeopolitik konumun getirdiği fırsatlar Romanya’nın önünde çok ciddi bir potansiyel sunuyor. Ama beyin göçünü durdurmak, bölgesel eşitsizlikleri azaltmak, altyapıyı güçlendirmek ve mali disiplini sağlamak da bir o kadar acil. Romanya’nın önümüzdeki on yılı bu iki güç arasındaki mücadeleyle şekillenecek. Ülke ekonomileri serimizin Romanya bölümü burada tamamlanıyor. Umarım bu iki bölümlük seri size farklı bir perspektif sunmuştur. Bir sonraki ülke serisinde görüşmek üzere, kendinize iyi bakın, iyi akşamlar.